Đối tượng và nội dung của kinh tế học đô thị

Đối tượng và nội dung của kinh tế học đô thị

Kinh tế học đô thị là một ngành khoa học mới ra đời cách đây ba, bốn chục năm, số học giả và các tác phẩm

nghiên cứu về lĩnh vực này chưa nhiều và còn có các ý kiến khác nhau về đối tượng và nội dung của môn học.

Về đối tượng nghiên cứu của kinh tế học đô thị, các học giả Phương Tây có người cho rằng kinh tế học đô thị là một ngành khoa học từ góc độ kinh tế để nghiên cứu các vấn đề đô thị; có người cho rằng: kinh tế học đô thị là một ngành khoa học nghiên cứu nhứng vẫn đề riêng có của đô thị như ô nhiễm mồi trường, ách tắc giao thông, căng thẳng nhà ở, phân hoá giàu nghèo và hành vi tội phạm; có người cho rằng kinh tế học đô thị đứng trên lập trương kinh tế học để nghiên cứu kết cấu không gian và chính sách công cộng lý tưởng của đô thị; có người cho rằng kinh tế học đô thị là một ngành khoa học nghiên cứu lực lượng kinh tế chi phối sự hình thành và phát triển của đô thị cùng những vấn đề kinh tế trong quá trình phát triển đô thị.

Dựa theo sự khác nhau về đối tượng nghiên cứu, kinh tế học Phương Tây được phân ra thành kinh tế học đô thị vĩ mô và kinh tế học đô thị vi mô. Kinh tế học đô thị vĩ mô coi kinh tế đô thị là một chỉnh thể để nghiên cứu sự ra đời và phát triển của nó, mối quan hệ giứa nó với kinh tế khu vực và với các bộ phận khác của nền kinh tế quốc dân. Kinh tế học đô thị vi mô nghiên cứu các vấn đề kinh tế của nội bộ đô thị. Nhưng căn cứ vào các sách giáo khoa kinh tế học nói hung, người ta thường kết hợp kinh tế học đô thị vĩ mô với kinh tế học đô thị vi mô, tức vừa nghiên cứu các vấn dề vĩ mô, vừa nghiên cứu các vấn dề vi mô, nhưng nghiên cứu nhiều hơn các vấn đê vi mô. Sau đây là các ví dụ về hai cuốn sách tiêu biểu về kinh tế học tiêu biếu của các học giả Phương Tây.

Cuốn “Kinh tế học đô thị-lý luận và chính sách” viết vào niên đại 70 của tác giả người Anh K.J. Batơn. Cuốn sách này cho rằng: nhiệm vụ nghiên cứu của kinh tế học đô thị là vận dụng một cách hệ thống các nguyên lý kinh tế học để giải quyết các vấn đê trọng đại trong đô thị, nhất là dùng phương pháp phân tích kinh tế không gian và lợi ích giá thành để tiến hành nghiên cứu các vấn đề đô thị. Hệ thông kết cấu của cuốn sách này đại thể gồm ba bộ phận: bộ phận thứ nhất, nghiên cứu các vấn đề lý luận kinh tế đô thị như sự tập trung dân số vào đô thị, ích lợi của kinh tế tụ hội, sử dụng đất đô thị, tăng trưởng đô thị, quy mô tối ưu của dô thị. Bộ phận thứ hai nghiên cứu các vấn đê cụ thể của đô thị như giao thông, môi trường, nhà ở, việc làm. Bộ phận thứ ba nghiên cứu nhiệm vụ mà chính quyền đô thị phải đảm nhiệm trong việc tổ chức và quản lý một số mặt hoạt động nào đó của đô thị, đồng thời nghiên cứu vai trò của kinh tế học trong công tác quy hoạch đô thị.

Cuốn sách “Kinh tế học đô thị” của tác giả người Mỹ Arthur O’Sullivan được xuất bản, tái bản nhiều lần vào các niên đại 80-90 và lưu hành rộng rãi nhiều nưđc trên thế giới. Cuốn sách trình bày khía cạnh kinh tế và nhứng vấn dề phát triển của các thành thị ở Mỹ. Tác giả quan niệm kinh tế học đô thị là một ngành khoa học nghiên cứu sự lựa chọn địa điểm của các công ty và hộ gia-đình, giải thích khía cạnh không gian của kinh tế đô thị và đối sách để giải quyết nhứng vấn dê phát sinh. Cuốn sách gồm 4 phần nghiên cứu 4 lĩnh vực khác nhau:

Phần thứ nhất nghiên cứu vai trò của các iực lượng thị trường đối với sự phát triển thành thị, cho thấy những quyết định lựa chọn địa điểm của các công ty và hộ gia đình tạo ra sự phát triển thành thị như thế nào? Phần thứ hai nghiên cứu việc thuê đất và sử dụng đất trong nội bộ đô thị, trình bày việc tố’ chức theo không gian các hoạt động trong nội bộ đô thị. Phần thứ ba nghiên cứu 2 vấn đề nghèo đói và nhà ở đô thị, giải thích khía cạnh không gian của chúng. Phần thứ tư nghiên cứu việc chi tiêu của chính quyền địa phương và các thuế khóa, trình bày khía cạnh địa lý của các chính sách của chính quyền địa phương.

Trong nhứng năm gần đây, giới học thuật Trung Quốc cũng có nhứng ý kiến khác nhau về đối tượng nghiên cứu của kinh tế học đô thị. Có một số người có quan điểm tương tự với quan điểm của các nhà học giả Phương Tây. Có người chủ trương từ tầm vi mô để nghiên cứu các vấn đê của kinh tế và hiện tượng kinh tế đặc thù của đô thị. Có người chủ trương đối tượng của kinh tế học đô thị là nghiên cứu quy luật vận động của kinh tế đô thị, và cụ thể là nghiên cứu tính quy luật của toàn bộ quá trình lịch sử của sự ra đời, phát triển kinh tế đô thị nhằm mục đích cuối cùng là thực hiện sự hoà hợp thành thị với nông thôn. Nhiều người cho rằng đối tượng nghiên cứu của kinh tế học đô thị xã hội chủ nghĩa là tính quy luật của sự phát triển kinh tế đô thị xã hội chủ nghĩa lấy đô thị hoá xã hội chủ nghĩa và tăng trưởng kinh tế đô thị làm nội dung chủ yếu.

Nhứng ý kiến tiêu biểu của giới học thuật Trung Quốc vê đối tượng và nội dung của kinh tế học đô thị được thế hiện tập trung ờ cuốn “Kinh tế học thành thị xá hội chủ nghĩa” do Tế Hiếu Châm chủ biên và Quách Hồng Mậu phó chủ biên, được xuất bản vào năm 1989. Cuốn sách gồm 13 chương. Chương một, trình bày đối tượng nghiên cứu của kinh tế học thành thị. Chương hai đến chương bốn trình bày các vấn đê của kinh tế học thành thị vĩ mô: phát triển thành thị và thành thị hoá, thành thị hoá xã hội chủ nghĩa Trung Quốc, quy mô thành thị. Các chương còn lại trình bày các vấn đê của kinh tế học thành thị vi mô: Tăng trưởng kinh tế thành thị, kết cấu sản nghiệp thành thị, kết cấu hạ tầng thành thị, giao thông thành thị, sử dụng đất thành thị, nhà ở thành thị, môi trường sinh thái thành thị, tài chính thành thị và tiền tệ thành thị, quản lý thành thị và kinh tế thành thị.

Thông qua ý kiến và hệ thống 3 cuốn sách nêu trên của các học giả Anh, Mỹ với tính cách là đại diện của các nước phát triển và Trung Quốc với tính cách là đại diện của các nước đang phát triển, chúng ta có thể sơ bộ đưa ra một số nhận xét như sau:

–    Đối tượng nghiên cứu của kinh tế học đô thị bao gồm những vấn đề kinh tế đặc thù trong nội bộ khu vực đô thị với tính cách là nhân tố bên trong chi phối và là động lực của sự phát triển kinh tế đô thị, đồng thời cũng bao gồm nhứng vấn dề kinh tế có liên quan, ảnh hưởng đến khu vực đô thị với tính cách là điều kiện và là môi trường của sự phát triển kinh tế đô thị.

–     Kinh tế học đố thị xét về mặt lý luận, dựa trên sự

khác biệt về đối tượng nghiên cứu mà phân ra thành kinh tế học đô thị vĩ mô và kinh tế học đô thị vi mô. đáy là hai bộ phận có tính độc lập tương đối, chúng luôn luôn liên hệ mật thiết với nhau và không thể chia cắt được. Trong thực tiễn, cần kết hợp chặt chẽ kinh tế học đô thị vĩ mô với kinh tế học đô thị vi mô: kinh tế học đô thị vĩ mô cung cấp cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu các vấn đề kinh tế đặc thù của khu vực đô thị; kinh tế học đô thị vi mô đi sâu nghiên cứu các vấn đê kinh tế cụ thể của khu vực đô thị dưới sự chỉ   đạo về lý luậncủa kinh tế học đô thị vĩ mô. Kinh tế học đô thị tuy vừa nghiên cứu các vấn đề kinh tế vĩ mô vừa nghiên cứu các vấn đê kinh tế vi mô, nhưng trong đó phần lớn là các vấn dề kinh tế vi mô, chúng thể hiện đặc thù về kinh tế của khu vực đô thị.

– Kinh tế học đô thị vừa nghiên cứu các vấn đê của lực lượng sản xuất, vừa nghiên cứu các vấn đê của quan hệ sản xuất, vừa nghiên cứu các vấn dê kinh tế, vừa nghiên cứu các vấn đề quản lý. Nhưng trong ba cuốn sách mà chúng ta vừa nêu và trên báo chí, người ta thường đặt trọng tâm vào việc nghiên cứu các vấn đê của lực lượng sản xuất và các vấn đề kinh tế; các vấn đề của quan hệ sản xuất và các vấn đê quản lý chỉ được đè cập với tính cách chúng là điều kiện và môi trường bảo đảm tăng trưởng kinh tế đô thị ổn định và bền vững.

Các nhận xét nêu trên là căn cứ lý luận để chúng tôi tiến hành biên soạn cuôn “Kinh tế học đô thị”. Cuốn sách có kết cấu tương tự với kết cấu các cuốn sách mang tính giáo khoa của ba học giả Anh, Mỹ, Trung Quốc vừa

nêu trên, gồm 12 chương. Ba chương đầu trình bày các vấn đê vĩ mô của kinh tế học đô thị như: Phát triển đô thị, đô thị hoá, qui mô  đô thị. Chính chương còn lại trình bày các vân đe vi mô của kinh tế học đô thị như tăng trưởng kinh tế đô thị, cơ cấu các ngành kinh tế đô thị,

kết cấu hạ tầng đô thị, giao thông đô thị, đất đô thị, nhà đô thị, môi trường sinh thái đô thị, tài chính đô thị, quản lý đô thị.